Dziennik Internetu

Nasze najlepsze artykuły

    • Zdrowie

    Jak relacje społeczne wpływają na starzenie się mózgu

    dziennik Opublikowane w

    Regularne kontakty z innymi ludźmi mogą sprzyjać zachowaniu sprawności poznawczej w starszym wieku. W badaniach osoby utrzymujące relacje i uczestniczące w życiu społecznym przeciętnie wolniej traciły niektóre zdolności, zwłaszcza pamięć. Z kolei samotność i izolacja społeczna wiązały się z większym ryzykiem pogorszenia funkcji poznawczych oraz demencji. To związek statystyczny, a nie dowód, że same spotkania zapobiegają chorobie.

    Co dzieje się z mózgiem, gdy utrzymujemy relacje?

    Rozmowa jest dla mózgu złożonym zadaniem. Trzeba słuchać, rozumieć intencje drugiej osoby, przypominać sobie informacje, formułować odpowiedzi i reagować na zmiany tematu. Wspólne zajęcia mogą dodatkowo angażować uwagę, planowanie oraz pamięć. To jeden z powodów, dla których kontakty społeczne rozpatruje się jako możliwy czynnik wspierający sprawność poznawczą.

    Nie oznacza to jednak, że każda rozmowa „trenuje mózg” w mierzalny sposób ani że poznano jeden prosty mechanizm ochronny. Osoby aktywne społecznie mogą też częściej wychodzić z domu, poruszać się i podejmować różne zajęcia. Relacje przeplatają się więc z innymi aspektami życia, które mogą mieć znaczenie dla zdrowia. Ponadto kontakt z bliskimi może ułatwiać zauważenie pogarszającego się słuchu, nastroju czy pamięci i zachęcać do szukania pomocy.

    Co badania mówią o pamięci i ryzyku demencji?

    W analizie danych z 13 badań obejmujących 38 614 osób, które na początku obserwacji nie miały demencji, cotygodniowe kontakty z rodziną i przyjaciółmi wiązały się z wolniejszym pogarszaniem pamięci niż brak takich kontaktów. Podobny związek zaobserwowano dla cotygodniowego udziału w grupach społecznych. Mieszkanie z innymi osobami wiązało się natomiast z wolniejszym spadkiem ogólnej sprawności poznawczej, pamięci i zdolności językowych niż mieszkanie w pojedynkę.

    Wyniki nie sprowadzają się więc do pytania, czy ktoś jest w związku. Znaczenie może mieć również to, czy regularnie spotyka innych i uczestniczy we wspólnych aktywnościach. Jednocześnie różne miary relacji nie dawały w tej analizie jednakowych rezultatów: deklarowane wsparcie, posiadanie osoby, której można się zwierzyć, oraz satysfakcja z relacji nie przewidywały tempa pogarszania się wszystkich badanych funkcji.

    Dane dotyczące demencji także wskazują na związek z kontaktami społecznymi. Raport Komisji „Lancet” z 2024 roku przytacza przegląd ośmiu badań, obejmujących łącznie 15 762 osoby. Rzadszy kontakt z innymi wiązał się w nim z wyższym ryzykiem demencji; oszacowany wskaźnik ryzyka wyniósł 1,57 w porównaniu z osobami utrzymującymi częstsze kontakty. Nie znaczy to, że u konkretnej osoby ograniczenie spotkań podniesie ryzyko dokładnie o 57%. Jest to wynik zbiorczy z badań obserwacyjnych, a indywidualna sytuacja zależy również od innych czynników.

    Samotność, izolacja i mieszkanie samemu to nie to samo

    Izolacja społeczna opisuje ograniczone kontakty lub niewielki udział w życiu społecznym. Samotność jest natomiast subiektywnym poczuciem braku więzi. Można mieszkać samemu, regularnie rozmawiać z bliskimi i nie czuć się samotnie. Można też przebywać wśród ludzi, lecz nie mieć z kim porozmawiać o ważnych sprawach.

    To rozróżnienie ma znaczenie zarówno w badaniach, jak i w codziennym życiu. W metaanalizie danych podłużnych dotyczących ponad 600 tysięcy starszych osób samotność wiązała się z 31% wyższym ryzykiem demencji ogółem, także po uwzględnieniu izolacji społecznej i depresji. Wynik sugeruje, że samo policzenie spotkań nie wystarczy, aby opisać czyjąś sytuację.

    Nie warto jednak przeciwstawiać liczby kontaktów ich jakości. Regularna obecność innych ludzi stwarza okazje do rozmowy i wspólnego działania, ale nie każda relacja daje poczucie bliskości. Ktoś może mieć rozbudowaną sieć znajomych, a mimo to odczuwać osamotnienie. Dlatego pytanie „Z kim ostatnio się widziałeś?” warto uzupełnić pytaniem „Czy masz z kim spędzać czas tak, jak potrzebujesz?”.

    Dlaczego nie można mówić o prostej przyczynie i skutku?

    Większość przytoczonych danych pochodzi z badań obserwacyjnych. Badacze sprawdzają w nich, jak relacje i sprawność poznawcza zmieniają się w czasie, ale nie mogą na tej podstawie z całą pewnością ustalić, co wywołało zaobserwowaną różnicę. Pogorszenie zdrowia, trudności z poruszaniem się albo słuchem mogą ograniczać kontakty, a zarazem wpływać na codzienne funkcjonowanie. Również wczesne zmiany poznawcze mogą utrudniać udział w spotkaniach, jeszcze zanim zostanie rozpoznana demencja.

    Badania różnią się ponadto sposobem mierzenia samotności i izolacji. W jednym punktem odniesienia jest częstotliwość spotkań, w innym — wielkość sieci społecznej albo udział w zajęciach. Trudno zatem wyznaczyć jedną liczbę rozmów, która zapewniałaby ochronę mózgu. Wcześniejsza Komisja „Lancet” szacowała, że wyeliminowanie izolacji społecznej mogłoby wiązać się z około 4% mniejszą liczbą przypadków demencji na świecie. To szacunek dla populacji, zależny od przyjętych założeń, a nie obietnica dla pojedynczej osoby.

    Jak podtrzymywać kontakty w sposób, który ma sens?

    Najbardziej użyteczny jest rytm, który pasuje do potrzeb i możliwości danej osoby. Wspomniane badania pokazują związek cotygodniowych kontaktów oraz udziału w grupach z wolniejszym pogarszaniem pamięci. Nie dowodzą jednak, że cotygodniowe spotkanie jest obowiązkowym minimum ani że częstsze zawsze okażą się lepsze.

    • Ustal stały, osiągalny termin kontaktu — może to być telefon, spacer lub wspólny posiłek. Regularność ułatwia podtrzymanie znajomości, zwłaszcza gdy codzienne obowiązki utrudniają spontaniczne spotkania.
    • Wybierz zajęcie, które daje okazję do rozmowy: lokalną grupę, wspólne gotowanie, wolontariat czy spacer z sąsiadem. Ważne, by forma kontaktu była przyjemna i możliwa do utrzymania.
    • Po emeryturze, przeprowadzce lub stracie bliskiej osoby zastanów się, które kontakty stały się trudniejsze i czym można je zastąpić. Gdy dojazd jest przeszkodą, łatwiejszy może być telefon albo spotkanie bliżej domu.
    • Jeśli martwisz się o kogoś bliskiego, zapytaj nie tylko, jak często widuje innych, lecz także, czy czuje się samotny. To dwa różne doświadczenia i mogą wymagać różnego rodzaju wsparcia.

    Trudności w utrzymywaniu relacji nie są osobistą porażką. Stan zdrowia, dostęp do transportu czy sytuacja życiowa mogą ograniczać możliwości spotkań. Podtrzymywanie więzi może być jednym ze sposobów dbania o zdrowie poznawcze, lecz nie daje gwarancji uniknięcia demencji i nie zastępuje pomocy medycznej, gdy pojawiają się niepokojące zmiany pamięci lub codziennego funkcjonowania.

    Przeczytaj również:

    dziennik
    Zobacz wszystkie wpisy

    Może ci się spodobać również